नेपालमा मनसुनका बेला पहिरोबाट हुन सक्ने असर चौध दिनअघि नै अनुमान गर्न सक्ने कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) मा आधारित विधिको परीक्षण सफल भएको छ । यो अनुसन्धान अक्टोबर ३१ मा अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक जर्नल ‘एनपिजे नेचुरल हाजार्डस्’ मा प्रकाशित भएको हो ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले नेपालका जिल्लामा मनसुनी पहिरोको सम्भावना जिल्लागत रूपमा अनुमान गर्ने यो प्रणाली विकास गरेका हुन् । यसले कुन गाउँ वा कुन घरमाथि, कुन दिन वा कति बजे पहिरो खस्छ भन्ने बताउन सक्दैन, तर कुन जिल्लामा आगामी दुई सातामा पहिरोको असर पर्ने सम्भावना बढी छ भन्ने आकलन गर्न सक्छ ।
यो विधिमा जमिनको बनावट र उचाइ, यसअघि परेको वर्षा र आगामी दिनको मौसम पूर्वानुमान तीन प्रकारका सूचना एकै ठाउँमा जोडिएका छन् । पहिरोको जोखिम आज कति पानी पर्छ भन्नेमा मात्र नभई जमिनको भिरालोपन र पहिले परेको पानीमा पनि निर्भर हुन्छ ।
प्रणालीलाई सन् २०१६ देखि २०२२ सम्मका पहिरोका अभिलेखबाट सिकाइएको थियो भने यसको परीक्षण सन् २०२३ र २०२४ को मनसुनमा गरिएको थियो । परीक्षणमा एफ–वान स्कोर ०.७ वा त्योभन्दा बढी आएको छ, तर यसको अर्थ एआईले ७० प्रतिशत पहिरो सही पत्ता लगायो भन्ने होइन — यो भविष्यवाणीको गुणस्तर मापन गर्ने गणितीय मापक हो ।
यो अनुसन्धान बेलायतका अक्सफोर्ड, शेफिल्ड, डरहम र न्युक्यासल विश्वविद्यालयसहित विभिन्न संस्थाका १२ अनुसन्धानकर्ताले गरेका हुन् । प्रमुख लेखिका अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयकी केल्सी डोर्क्सन हुन् भने अनुसन्धानमा ‘सजग–नेपाल’ परियोजनाको सहयोग रहेको छ । दुई साताअघि नै जोखिम थाहा पाए स्थानीय सरकारले जोखिमयुक्त बस्तीलाई सचेत गराउन र उद्धार टोली तथा सामग्री तयार राख्न सक्छ, तर यो विधि नेपालका विपद व्यवस्थापन निकायले नियमित प्रयोग गर्न थालिसकेको भने पुष्टि हुँदैन ।
