धनकुटा । तिहारको रौनकसँगै देउसी–भैलोको तालमा घन्किने मादलको आवाज यतिबेला भने क्रमशः हराउँदै गएको छ । चाडपर्वको बेला मादलको माग बढ्ने पुरानो चलन भए पनि यस वर्ष माग निकै घटेको कालीगढहरू बताउँछन् ।
धनकुटा नगरपालिका–१, गैरी टोलका छविलाल सार्की, जसलाई स्थानीयले ‘छोटे’ भनेर चिन्छन्, पहिले तिहार आउनुभन्दा करिब एक महिनाअघिदेखि नै मादल बनाउन थाल्थे । ‘त्यतिबेला अरू सबै काम छाडेर मादल बनाउनुपर्थ्यो,’ उनी सम्झिन्छन् । ‘अहिले भने माग नै आउँदैन, लगभग फुर्सदै छ ।’
पहिले देउसी–भैलो खेल्ने समूहहरूले नयाँ मादल किन्थे र पुराना मादल मर्मत गराउँथे । यस वर्ष भने सार्कीले केही पुराना मादलमा खरि लगाउनेबाहेक नयाँ मादल बनाएका छैनन् । सीमित माग आए पनि झन्झटिलो प्रक्रिया र उमेरको अशक्तताले नबनाएको उनी बताउँछन् ।
एउटा मादल तयार पार्न तीनदेखि सात दिन लाग्छ । खमारी, लामपाटो, सिरीस र खिर्रोजस्ता काठ छनोट गरी भित्र खोक्रो पारिन्छ, त्यसपछि बाख्रा, भैँसी वा गोरुको छाला तन्काएर खरि लगाइन्छ । आकार र लागेको श्रमअनुसार एउटा मादलको मूल्य पाँच हजारदेखि १५ हजार रुपैयाँसम्म पर्छ । छाला भारतबाट ल्याउनुपर्ने भएकाले कच्चा पदार्थ जुटाउन पनि सहज छैन ।
मोबाइल फोन, इन्टरनेट र विद्युतीय बाजाको प्रयोग बढेसँगै मादलको प्रयोग घटेको हो । नयाँ पुस्ताको आकर्षण आधुनिक संगीततर्फ बढ्दै जाँदा मादल बजाउने र बनाउने सीप सिक्नेहरू पनि घट्दै गएका छन् ।
गीतकार तथा पत्रकार रमेशचन्द्र अधिकारी भन्छन्, ‘मादल हाम्रो संस्कार र लोकसंस्कृतिसँग जोडिएको मौलिक बाजा हो ।’ स्रष्टा रञ्जित गजमेरले मादलको धुन भारतीय संगीत उद्योगसम्म पुर्याएको स्मरण गर्दै उनले नयाँ पुस्ताले यसलाई बिर्सिंदै जानु दुःखद भएको बताए । कच्चा पदार्थको सहज आपूर्ति, बजार प्रवद्र्धन र शिल्पीलाई प्रोत्साहन नदिए मौलिक बाजाको अस्तित्व नै संकटमा पर्ने उनको भनाइ छ ।
