वासिङ्टन — ब्रह्माण्डमा जीवन टिक्न पानी, अक्सिजन र कार्बनजस्ता तत्त्व हुनु मात्रै पर्याप्त नहुन सक्छ। तरल पदार्थ कसरी बग्छ भन्ने कुरा नियन्त्रण गर्ने भौतिकशास्त्रका आधारभूत स्थिरता पनि जीवनका लागि अनुकूल हुनुपर्ने नयाँ अध्ययनले देखाएको छ।
‘साइन्स एडभान्सेस’ मा छापिएको अध्ययन लन्डनको क्विन मेरी विश्वविद्यालयका भौतिकशास्त्री कोस्ट्या ट्रेचेन्कोले गरेका हुन्, जसको विवरण ‘साइन्स डेली’ ले दिएको छ। उनका अनुसार इलेक्ट्रोनको द्रव्यमान, विद्युतीय आवेश र प्लांक स्थिरांकजस्ता स्थिरताका मानमा थोरै फेरबदल हुँदा पनि तरल पदार्थको चिपचिपाहटमा ठूलो असर पर्छ, जसले जीवित कोषिकामा हुने प्रक्रिया ठप्प पार्न सक्छ।
जीवित कोषिकाको काम अणुहरूको निरन्तर गतिमा अडिएको छ — पोषक तत्त्व पुग्नुपर्छ, अनावश्यक पदार्थ बाहिरिनुपर्छ र तरल वातावरणमा अनगिन्ती रासायनिक प्रतिक्रिया भइरहनुपर्छ। यी सबैका लागि सहज प्रवाह अनिवार्य छ। अनुसन्धानकर्ताका अनुसार पानी तारजस्तै बाक्लो भएको भए अहिलेको जस्तो जीवन सम्भव हुन्थेन, र यो कुरा पानीमै सीमित नभई तरल पदार्थ प्रयोग गर्ने सबै प्रकारका जीवनमा लागू हुन्छ।
सन् २०२० मा ट्रेचेन्कोको टोलीले चिपचिपाहटको न्यूनतम सीमा र भौतिक स्थिरताबीच सम्बन्ध देखाएको थियो, २०२३ को अध्ययनले यसको जैविक महत्त्व खोज्यो, र सन् २०२५ को जनवरीमा ‘युरोपियन फिजिकल जर्नल ई’ मा छापिएको अर्को अध्ययनले रगतजस्तो जटिल तरल पदार्थको चिपचिपाहट पनि ती स्थिरताबाट निकालिएको सैद्धान्तिक मानको निकै नजिक रहेको पायो। यद्यपि यी निष्कर्ष सैद्धान्तिक नमूनामा आधारित छन्, प्रत्यक्ष प्रयोगबाट होइनन्, र जीवनले कति परिवर्तन सहन सक्छ भन्ने ठोस सीमा अझै निर्धारण भएको छैन।
यसले गहिरो प्रश्न उठाएको छ — प्रकृतिका स्थिरताका मान तारा, ग्रह र जटिल रासायनिक संरचना बन्नुका साथै तरल पदार्थमार्फत कोषिकीय जीवन सञ्चालन हुन सक्ने गरी किन यति अनुकूल देखिन्छन्?
