सन् १९८७ को अक्टोबर १९, सोमबार — अमेरिकी सेयर बजारले आजसम्मकै डरलाग्दो दिन देख्यो। डाउ जोन्स औद्योगिक औसत एकै दिनमा ५०८ अंक अर्थात् २२.६ प्रतिशतले घट्यो। यो आजसम्मकै डाउ जोन्सको सबभन्दा ठूलो दैनिक प्रतिशत गिरावट हो। न्युयोर्क स्टक एक्सचेन्जमा सूचीकृत कम्पनीको बजार मूल्य त्यो दिन ५०० अर्ब डलरभन्दा बढीले खुम्चियो। इतिहासले त्यो दिनलाई ‘ब्ल्याक मन्डे’ अर्थात् कालो सोमबार भन्छ, जसको आज ३९ वर्ष पूरा भएको छ।
गिरावट एक्कासि आएको थिएन। सन् १९८२ देखि उकालो लागेको अमेरिकी बजार १९८७ का पहिलो सात महिनामै झण्डै ४४ प्रतिशतले बढिसकेको थियो। तर बढ्दो व्यापार घाटा, कमजोर हुँदै गएको डलर र ब्याजदर वृद्धिको डरले लगानीकर्ताको आत्मविश्वास खस्किँदै थियो। अक्टोबर १४ मा आएका दुई नराम्रा समाचारपछि बजार घट्न थाल्यो, र अक्टोबर १६ शुक्रबार डाउ जोन्स ४.६ प्रतिशतले झर्यो।
सोमबार बिक्रीको चाप असाधारण थियो। संकट घना बनाउने एउटा कारण थियो — कम्प्युटरमा आधारित ‘पोर्टफोलियो इन्स्योरेन्स’ रणनीति। बजार घट्न थालेपछि जोखिम घटाउने यो स्वचालित उपायले थप बिक्रीको आदेश दिन थाल्यो, जसले गिरावटलाई झन् गहिर्यायो। बजार घटेको देखेर अन्य लगानीकर्ताले पनि बेच्ने भीडमा थपिए, जसले दुर्घटना झन् चर्कायो।
भोलिपल्ट (अक्टोबर २०) अमेरिकी केन्द्रीय बैंकका अध्यक्ष एलन ग्रिन्स्प्यानले वित्तीय प्रणालीमा आवश्यक तरलता उपलब्ध गराउने घोषणा गरे। त्यसपछि बजारमा सुधार फर्कियो; दुर्घटनापछिका दुई दिनमा डाउ जोन्सले २८८ अंक फिर्ता पायो। अमेरिका महामन्दीमा फसेन र दुई वर्षभित्रै बजार पुरानो उच्च विन्दुमाथि पुग्यो।
त्यो दुर्घटनापछि अमेरिकामा ‘सर्किट ब्रेकर’ प्रणाली सुरु भयो — बजार अस्वाभाविक रूपमा घटे कारोबार रोक्ने व्यवस्था। नेपालको नेप्सेमा पनि यही सिद्धान्त लागू छ — दुई घन्टाभित्र परिसूचक ५ प्रतिशत घटबढ भए १५ मिनेट कारोबार रोकिन्छ, कुनै पनि समय ८ प्रतिशत पुगे दिनभरि बन्द हुन्छ।
