काठमाडौँ । सल्यानका यम रावत सानो छँदा सर्पको नाम सुन्नेबित्तिकै डराउँथे । गाउँमा सर्प देखिए भालाले हानेर मार्ने चलन थियो । सात वर्षको उमेरमा परिवारसँगै बर्दियाको बाँसगढी झरेका यमको जीवनले पढाइका लागि पोखरा पुगेपछि अर्कै मोड लियो ।
पोखराको वन विज्ञान अध्ययन संस्थानमा स्नातक पढ्दै गर्दा उनले सर्पको महत्वबारे थाहा पाए । कलेजका वरिष्ठ विद्यार्थीहरू घर–घर पुगेर सर्पको उद्धार गर्थे र वातावरणका लागि सर्प किन आवश्यक छ भनेर बुझाउँथे । त्यही देखेर उनको रुचि सर्पतर्फ मोडियो । आज कसैको घरमा सर्प पसेको खबर आउनेबित्तिकै उनी उद्धार गर्न दौडिन्छन् ।
अहिलेसम्म उनले तीन हजारभन्दा बढी सर्पको उद्धार गरिसकेका छन् । नेपालमा पाइने ८४ प्रजातिका सर्पमध्ये उनले उद्धार गरेका सर्प १२ प्रजातिका छन् । उनले देशका एक सय ठाउँमा पुगेर सर्पको महत्व र उद्धार विधिबारे सचेतना तालिम दिएका छन्, जसमा नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र स्थानीय कर्मचारीसहित तीन हजारभन्दा बढी सहभागी भएका छन् ।
सन् २०१७ मा लोकसेवा पास गरेर रेन्जर बनेका यमले शुक्लाफाँटामा पाँच वर्ष बिताउँदा एक हजार सर्पको उद्धार गरे । हाल उनी चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा कार्यरत छन् ।
तर मानव–सर्प द्वन्द्व अझै जारी छ । बाघले मानिस मार्दा क्षतिपूर्ति दिने कानुन भए पनि सर्पले टोकेर मृत्यु हुँदा कुनै क्षतिपूर्ति नपाइने उनको गुनासो छ । यसबारे कानुन संशोधन हुनुपर्ने उनको माग छ ।
सर्पको विषबाट मुटु रोग र दुखाइका औषधि तथा सर्पदंशको एन्टिभेनम बन्छ । मदनजित सिंह छात्रवृत्ति पाएर उनी भुटानको रोयल युनिभर्सिटी अफ भुटानमा स्नातकोत्तर गर्दै छन्, र चितवनको मध्यवर्ती क्षेत्रका सर्पको विविधता र वंशाणुगत अध्ययन गर्ने उनी संभवतः पहिलो नेपाली हुनेछन् ।
