लमजुङ — दसैँ नजिकिँदै गर्दा एक समय गाउँका घरहरू रातो माटो र कमेरोले सजिने गर्थे। तर हिजोआज त्यो रौनक गाउँबस्तीबाट क्रमशः हराउँदै गएको छ।
विगतमा दसैँ आउनुअघि गाउँलेहरू रातो माटो र कमेरो खोजेर ल्याउने, घरका भित्ता पोत्ने, ढोका–झ्यालमा रङ लगाउने र बाटोघाटो सफा गर्ने चटारो गर्थे। आधा घण्टादेखि एक घण्टासम्म पैदल हिँडेर जङ्गल नजिक पुगेर रातो माटो खनेर ल्याउने चलन थियो। घर पोत्ने काम घरधनीको मात्र नभई गाउँले मिलेर एकअर्काको घर पोत्न सघाउने गर्थे। वृद्धवृद्धा मात्र बस्ने वा आफैं पोत्न नसक्ने परिवारलाई छिमेकीले माटो ल्याइदिएर सघाउने चलनले आपसी सहयोग र सहकार्य बलियो बनाएको थियो।
बेँसीसहर नगरपालिका–११, चितीका ७२ वर्षीय हरिकृष्ण तिवारीलाई पुरानो चहलपहल अझै सम्झना छ। उहाँका अनुसार २०७२ सालको भूकम्पअघि उहाँको घर परम्परागत शैलीको थियो र रातो माटो तथा कमेरो पोतिन्थ्यो। भूकम्पपछि बनेको नयाँ घरमा पुरानो बनावट कायम नरहेकाले अहिले पहिलेझैँ पोत्ने अवस्था छैन।
दोर्दी गाउँपालिका–४, नौथरसेराका लक्ष्मण गुरुङका अनुसार पुराना घर घट्दै जानु र सिमेन्ट तथा बालुवाको प्रयोग बढ्नुले यो परम्परा कमजोर बन्दै गएको हो। गाउँसहरका केही घरमा भने यो चलन अझै कायम छ। लमजुङ दरबार नजिकै गाउँसहरका केही स्थानीयले परम्परागत शैलीमा घर पोतेर अभ्यासलाई निरन्तरता दिँदै आएका छन्। स्थानीय सुरेश श्रेष्ठका अनुसार आधुनिक घर निर्माण बढेसँगै यो परम्परा हराउने जोखिम बढेको छ।
रातो माटो र कमेरोले घर पोत्ने चलन सजावट मात्र थिएन — यसमा स्थानीय स्रोतसाधनको प्रयोग, परम्परागत सीप र छरछिमेकबीचको सहकार्य जोडिएको थियो।
