दार्चुला — सुदूरपश्चिमको दार्चुलास्थित ब्यास गाउँपालिका–६, हुति गाउँमा हरेक वर्ष विजयादशमीका दिन मनाइने हरिण जात्रा यसपालि पनि उल्लासका साथ मनाइँदैछ। तीन जना व्यक्तिलाई कलात्मक ढङ्गले हरिणको स्वरूपमा शृङ्गार गरेर मनाइने यो जात्रा नेपाली मौलिक संस्कृतिको जीवन्त झलक हो।
जात्राको दिन करिब एक किलोमिटर टाढाबाट सजिएका हरिणस्वरूपी व्यक्तिहरूसँगै स्थानीय महिला, पुरुष तथा वृद्धवृद्धा मौलिक वेशभूषामा दमाहा बाजाको तालमा नाच्दै, गाउँदै अघि बढ्छन्। उत्साह र धार्मिक श्रद्धाले भरिएको यो सांस्कृतिक यात्रा नौलाकेदार अर्थात् दुर्गा भवानीको मन्दिर प्राङ्गणमा पुगेर समापन हुन्छ।
जात्राको उत्पत्तिबारे प्रष्ट ऐतिहासिक प्रमाण छैन। स्थानीय समाजसेवी ८० वर्षीय प्रेमसिंह कुँवरका अनुसार यो परम्परा निकै पुरानो हो। जनश्रुतिअनुसार नौला देवता अर्थात् भगवती आफ्नो अधिकार स्थापित गर्न हरिणमा सवार भएर हुति गाउँको ब्रह्ममाण्डौंमा विराजमान ब्राह्मणी देवीको शरणमा पुगेकी थिइन्, अनि उनलाई गाउँमै बास दिने र दशमीका दिन भोग चढाउने वाचा गरियो। त्यही विश्वाससँग जोडिएर यो जात्रा सुरु भएको मान्यता छ।
घटस्थापनादेखि नवरात्रभर स्थानीय धामीझाँक्री, पुजारी तथा व्रतधारीले देवीको कथा वाचन गर्ने र रातभर जाग्राम बस्ने चलन छ। दसैँको दिन घरमा ठुलाबडाबाट टीका र आशीर्वाद लिएपछि बासिन्दा दिउँसो करिब ३–४ बजेतिर मन्दिर प्राङ्गणमा भेला हुन्छन्।
नेपालका साथै महाकालीपारि भारतको उत्तराखण्डस्थित जुमालगायतका गाउँबाट पनि मानिसहरू जात्रा हेर्न आउने गर्छन्। लेखक तथा डकुमेन्ट्रीमेकर राजेन्द्र कुँवरका अनुसार दसैँको टीकाकै दिन हरिणको स्वरूप धारण गराई मनाइने यस्तो जात्रा अन्यत्र छैन। उनले यसको अध्ययन, दस्तावेजीकरण र संरक्षणका लागि स्थानीय, प्रदेश र सङ्घीय सरकारसँगै नेपाल पर्यटन बोर्ड र पुरातत्त्व विभागको सहकार्य आवश्यक रहेको बताएका छन्।
