करिब ११ करोड ५० लाख वर्षअघि बाँचेका एउटा सानो डायनासोरको हड्डीमा रक्तकोषिकाजस्ता संरचना भेटिएको वैज्ञानिकहरूले दाबी गरेका छन्। अस्ट्रेलियाको कर्टिन विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूको नेतृत्वमा गरिएको अध्ययनको नतिजा प्रोसिडिङ्स अफ द नेसनल एकेडेमी अफ साइन्सेज (पीएनएएस) नामक वैज्ञानिक जर्नलमा छापिएको छ।
यो खोज ब्राजिलको एउटा खानीबाट सन् २००८ मा निकालिएको हड्डीमा गरिएको हो। उक्त हड्डी अरातासौरस म्युजुनासियोनाली नामको सानो थेरोपोड डायनासोरको दाहिने खुट्टाको भएको बताइएको छ। हड्डीको सूक्ष्म परीक्षण गर्दा रक्तनलीका अवशेषजस्ता संरचनाभित्र अण्डाकार आकारका साना वस्तुहरू देखिएका थिए। अनुसन्धानकर्ताहरूले ती वस्तु देखिने आधारमा मात्र रक्तकोषिका हुन् भन्न नसकिने स्पष्ट गरेका छन्। त्यसैले टोलीले सूक्ष्मदर्शकीय परीक्षण, स्पेक्ट्रोस्कोपी र आणविक विश्लेषणजस्ता विधिबाट थप प्रमाण जुटाएको हो।
परीक्षणका क्रममा जीवाश्ममा रगतसँग सम्बन्धित हेम नामक अणु पनि पहिचान गरिएको छ। हेम रगतमा अक्सिजन बोक्न सहयोग गर्ने अणु हो। उच्च कार्यक्षमता भएको तरल क्रोमाटोग्राफी–मास स्पेक्ट्रोमेट्री परीक्षणमा हड्डीको नमुनामा हेम बी प्रमुख रूपमा भेटिएको थियो भने वरपरको चट्टानमा फरक रासायनिक संकेत देखिएको अनुसन्धानकर्ताले बताएका छन्। तत्त्वहरूको नक्साङ्कन गर्दा कोषिकाजस्ता संरचनामा फलाम, कार्बन र नाइट्रोजनसँग सम्बन्ध देखिएको थियो।
अध्ययनका अनुसार यी सम्भावित रक्तकोषिकाका संरचना अहिलेसम्म भेटिएका यस्ता अवशेषमध्ये सबैभन्दा पुराना हुन सक्छन्। यसअघि यस्ता सम्भावित अवशेष करिब आठ करोड वर्ष पुराना जीवाश्ममा मात्र भेटिएका थिए।
यति लामो समयसम्म नरम जैविक संरचना कसरी सुरक्षित रह्यो भन्ने प्रश्नमा वैज्ञानिकहरूले जीवाश्म बनेको भूगर्भीय अवस्थालाई महत्त्व दिएका छन्। उक्त हड्डी कम अक्सिजन भएको पानीमा सूक्ष्मजीवको तहभित्र सुरक्षित भएको हुन सक्ने र म्याङ्गानिज खनिजीकरणले नाजुक संरचनालाई स्थिर बनाउन सहयोग गरेको हुन सक्ने उनीहरूको अनुमान छ। तर वैज्ञानिकहरूले यसलाई अन्तिम निष्कर्ष मान्न नहुने बताएका छन्। थप जीवाश्म र डायनासोरका विभिन्न समूहमा समान परीक्षण गरेर नतिजा दोहोर्याउन आवश्यक रहेको उनीहरूको भनाइ छ।
अध्ययनको नेतृत्व गरेकी कर्टिन विश्वविद्यालयकी जैविक भू–रसायनविद् क्लिटी ग्राइसका अनुसार संग्रहालय र विश्वविद्यालयमा वर्षौंदेखि सुरक्षित राखिएका हजारौँ जीवाश्ममा पनि यस्ता सूक्ष्म तथा रासायनिक प्रमाण हुन सक्छन्। पहिले शारीरिक संरचना अध्ययन गर्न संकलन गरिएका नमुनामा अहिले नयाँ प्रविधिको प्रयोगबाट थप जानकारी प्राप्त गर्न सकिने उनले बताएकी छन्।
