४ कात्तिक, काठमाडौं । दुई शताब्दीभन्दा लामो समयदेखि बुझ्नै नसकिएको नेपोलियन बोनापार्टको युद्धकालीन गोप्य सन्देश कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) को सहायताले केवल छ घण्टामा पढ्न सकिएको छ । यससँगै इतिहासका पुराना अभिलेखमा लुकेका रहस्य उजागर गर्ने काम अब विद्वान् र अनुभवी सङ्केतविज्ञमा मात्र सीमित नरहेको देखिएको छ ।

सन् १८०९ मा फ्रान्सेली सेनाका एक जनरललाई पठाइएको उक्त सन्देशमा प्रतीक, सङ्ख्या र अक्षर प्रयोग गरिएका २४ पङ्क्ति थिए । अनलाइन शैक्षिक अभिलेखमा लामो समयदेखि बेवास्तामा परेको यो सन्देश अमेरिकी एआई इन्जिनियर कार्टर चर्चले समाधान गरेका हुन् । २७ वर्षीय चर्चले ओपनएआईको पछिल्लो मोडेल जीपीटी–६ एस्ट्रा प्रयोग गरेर छ घण्टामा सङ्केत खुलाएका थिए । परम्परागत विधिबाट यस्तो काम गर्न हप्तौं लाग्न सक्ने उनको भनाइ छ ।

अमेरिकी साइबर सुरक्षा कम्पनी सेन्टिनेलवनमा कार्यरत चर्चले सङ्केत खोल्ने प्रविधि वा त्यस समयको इतिहासबारे आफूलाई धेरै जानकारी आवश्यक नपरेको बताए । उनले जापानी पेटेन्ट इन्जिनियर सातोसी टोमोकियोसँग परामर्श गरेका थिए । टोमोकियोले समाधान नभएका पुराना सङ्केतहरूको अनलाइन सूची आफ्नो वेबसाइट ‘क्रिप्टियाना’ मा राख्दै आएका छन् । टोमोकियोका अनुसार सेप्टेम्बरको मध्यदेखि सूचीका अधिकांश सङ्केत एआईको सहायताले समाधान भइसकेका छन्, र सन् २०२६ ऐतिहासिक सङ्केत खोल्ने काममा निर्णायक वर्षका रूपमा सम्झिइने छ ।

चर्चका अनुसार एआईको प्रमुख विशेषता निरन्तर प्रयास गर्ने क्षमता हो । कठिन सङ्केतमध्ये केही भने अझै रहस्यकै रूपमा रहने टोमोकियोको भनाइ छ, किनभने समाधानका लागि उपयोगी तथ्याङ्क कम छ । लामो समयदेखि अड्किएका समस्या समाधान हुँदा उत्साहित भए पनि एआईले ती काम सजिलै गरेको देख्दा एक सहकर्मी सङ्केतविज्ञले आफूलाई बेकार महसुस गरेको प्रतिक्रिया दिएको टोमोकियोले सुनाए ।

पुराना कागजातका सङ्केत खुलाउनेदेखि लाखौं मध्ययुगीन पाण्डुलिपि विश्लेषण गर्ने र प्राचीन ग्रन्थ पढ्ने काममा एआई उपयोगी बनेको छ । इटालीमा अनुसन्धानकर्ताहरूले सन् ७९ मा भिसुभियस ज्वालामुखी विस्फोट हुँदा जलेर कार्बन बनेका हर्कुलानियमका पपाइरस ग्रन्थ अध्ययन गर्न एक्स–रे र एआई प्रयोग गरिरहेका छन् । हिब्रू पाण्डुलिपिका एक करोड पृष्ठ प्रतिलिपि गरी यहुदी इतिहासको विशाल अभिलेख तयार गर्न पनि एआई प्रयोग भइरहेको छ । पेरिसस्थित नोट्रडाम गिर्जाघरमा मध्ययुगीन अभिलेखका १४ हजार ६०० ल्याटिन पृष्ठ प्रतिलिपि गर्न एआई प्रणालीलाई प्रशिक्षित गरिएको छ । इतिहासकार जुली क्लाउस्ट्रेका अनुसार ती अभिलेखबाट गिर्जाघरको दैनिक जीवन, निर्माण कार्य र परित्यक्त बालबालिकाको हेरचाहसम्बन्धी जानकारी फेला परेको छ ।