काठमाडौं — हिन्दू धर्म र आयुर्वेद परम्परामा भगवान् धनवन्तरीलाई स्वास्थ्यका देवता र आयुर्वेदका प्रवर्तकका रूपमा मानिन्छ। कार्तिक कृष्ण पक्षको त्रयोदशी तिथिमा पर्ने उनको जन्मोत्सव धनवन्तरी जयन्तीका रूपमा मनाइन्छ। यही दिनलाई राष्ट्रिय आयुर्वेद दिवसका रूपमा पनि मनाउने प्रचलन छ।
पुराणमा उल्लेख भएअनुसार देवता र दानवबीच समुद्र मन्थन हुँदा कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीका दिन भगवान् धनवन्तरी प्रकट भएका थिए। उनको एउटा हातमा अमृत भरिएको कलश र अर्को हातमा आयुर्वेद ग्रन्थ तथा जडीबुटी रहेको मान्यता छ। उनलाई सृष्टिकै पहिलो चिकित्सक भनिन्छ, जसले मानव कल्याणका लागि आयुर्वेद चिकित्सा पद्धतिको विकास र प्रचार गरे।
यो पर्व मनाउनुको मुख्य उद्देश्य स्वास्थ्य, दीर्घायु र आरोग्यको कामना गर्नु हो। स्वास्थ्य नै मानिसको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो भन्ने मान्यतालाई यस पर्वले उजागर गर्छ। आयुर्वेदका अनुसार धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष प्राप्त गर्न पहिलो सर्त उत्तम स्वास्थ्य हो। त्यसैले यस दिन मानिसहरू शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यको लाभका लागि भगवान् धनवन्तरीको विशेष पूजा गर्छन्।
आजको व्यस्त र तनावपूर्ण जीवनशैलीमा खानपानको असन्तुलनले अनेक रोग निम्त्याइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा प्राकृतिक जीवनशैली, जडीबुटीको प्रयोग र आहारविहारको सन्तुलनतर्फ आयुर्वेदको महत्व झनै बढेको छ। त्यसैको सम्झना दिलाउन र आयुर्वेदप्रति जनचेतना फैलाउन धनवन्तरी जयन्ती विशेष उत्सवका रूपमा मनाइन्छ।
संक्षेपमा, धनवन्तरी जयन्ती केवल धार्मिक पर्व मात्र नभई आरोग्य, स्वस्थ जीवन र प्राकृतिक चिकित्सा पद्धतिको सम्मान गर्ने पवित्र अवसर हो।
