जंगली बाघको संख्या बढ्दै गए पनि बन्दी अवस्थामा बाघ पालिने फार्मबाट हुने अवैध व्यापारले संरक्षणका उपलब्धि नै जोखिममा पार्ने चेतावनी संरक्षणकर्मीहरूले दिएका छन्। संरक्षणका नाममा खोलिएका यस्ता केन्द्रबाट बाघका अंग तथा शरीरका उत्पादनको कारोबार हुन सक्ने भएकाले तिनमाथि कडा निगरानी र पारदर्शिता आवश्यक रहेको उनीहरूको भनाइ छ।
वन्यजन्तु तथा वनस्पतिको लोपोन्मुख प्रजातिको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारसम्बन्धी महासन्धि (साइटिस) को स्थायी समितिको ८१औँ बैठक यसै साता स्विट्जरल्यान्डको जेनेभामा चलिरहेको छ। बैठकका क्रममा वातावरण अनुसन्धानसम्बन्धी संस्था ईआईए लगायत विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थाले बन्दी अवस्थामा बाघ पाल्ने केन्द्रको प्रभावकारी नियमन, पारदर्शिता र नियमित प्रतिवेदन प्रणाली विकास गर्न सरकारहरूलाई आग्रह गरेका छन्।
साइटिसमा आबद्ध देशहरूले करिब दुई दशकअघि नै बाघका अंग तथा शरीरका उत्पादनको व्यापारका लागि बाघ प्रजनन गर्न नपाइने र संरक्षणका उद्देश्यले मात्रै प्रजनन गर्न सकिने सहमति गरेका थिए। तर उक्त निर्णय कार्यान्वयनमा देशहरूबिच एकरूपता नरहेको र प्रगतिको मूल्यांकन गर्न आवश्यक तथ्यांकसमेत उपलब्ध नभएको विज्ञहरूको भनाइ छ। बैठकका लागि तयार पारिएका दस्तावेजअनुसार थुनेर बाघ राख्ने वा प्रजनन गराउने केन्द्रहरूको सरकारी निगरानीसम्बन्धी उपाय कार्यान्वयनबारे अहिलेसम्म ६ देशले मात्रै विवरण बुझाएका छन्। साइटिस सचिवालयले यसलाई अत्यन्त सीमित भनेको छ।
सन् २०१० मा विश्वमा जंगली बाघको संख्या करिब तीन हजार दुई सयमा सीमित थियो। वासस्थान विनाश, चोरीसिकार, वन्यजन्तुको अवैध व्यापार र मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्वका कारण बाघको अस्तित्व संकटमा परेको थियो। त्यसपछि विभिन्न देशका सरकार, आदिवासी समुदाय, स्थानीय बासिन्दा, वन्यजन्तु संरक्षणकर्मी, सुरक्षाकर्मी र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले बाघ संरक्षणका लागि साझा अभियान सञ्चालन गरे। त्यसको परिणामस्वरूप अहिले विश्वमा जंगली बाघको संख्या बढेर करिब पाँच हजार सात सय पुगेको छ। यद्यपि बाघ अझै लोपोन्मुख अवस्थामा रहेकाले संरक्षणका प्रयासलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।
ईआईए तथा फोर पज इन्टरनेसनल, वाइल्डलाइफ कन्जर्भेसन सोसाइटी, विश्व वन्यजन्तु कोष (डब्लूडब्लूएफ) र वाइल्डलाइफ जस्टिस कमिसनलगायत संस्थाले बाघ फार्मबाट हुने व्यापार रोक्न साइटिसका विद्यमान निर्णय प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्नुपर्ने सुझाव दिएका छन्। ती संस्थाहरूले समस्याग्रस्त बाघ फार्मलाई क्रमशः बन्द गर्ने प्रक्रियामा सरकारलाई सहयोग पुग्ने विभिन्न निर्देशिका तथा प्रकरण औंल्याएका छन्। यसमा बाघ फार्मको निरीक्षण, संरक्षणका उद्देश्यले बाघको प्रजनन व्यवस्थापन, मरेका बाघको शरीर तथा अंगहरूको उचित व्यवस्थापन र अवैध व्यापार नियन्त्रणका लागि डीएनए अभिलेख प्रणालीको प्रयोग समावेश छन्।
विशेषगरी टाइगरबेस नामक डीएनए प्रोफाइल प्रणालीले बाघको पहिचान र त्यसको आवागमनसम्बन्धी विवरण राख्न सहयोग पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ। यसबाट चोरीसिकार तथा अवैध व्यापारमा संलग्न समूहको पहिचान र अनुसन्धान गर्न सहज हुने बताइएको छ। ईआईएको एसियाली ठूला बिरालो प्रजातिसम्बन्धी अभियानकी प्रमुख डेबी बैंकसले थुनुवा अवस्थामा बाघ पाल्ने केन्द्रसँग सम्बन्धित समस्या समाधान गर्ने सहमति भएको करिब दुई दशक बितिसक्दा पनि त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुन नसकेको बताएकी छन्। उनका अनुसार ८१औँ बैठकले जवाफदेहिता, कानुनको पालना र कार्यान्वयनलाई बलियो बनाउने महत्वपूर्ण अवसर प्रदान गरेको छ।
