करिब ७५ हजार वर्षअघि आजको इराकको पहाडी क्षेत्रमा बाँचेका एक निएन्डरथल व्यक्तिको काँधको हड्डीमा भेटिएको गोलो प्वालले प्रागऐतिहासिक जीवनका दुई पाटा उजागर गरेको छ — सम्भावित घातक हिंसा र समूहका सदस्यलाई स्याहार गर्ने व्यवहार।कुर्दिस्तान क्षेत्रको शानिदार गुफामा सन् २०१५ देखि क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयको नेतृत्वमा चलेको उत्खननमा भेटिएका अवशेषलाई अनुसन्धानकर्ताहरूले ‘शानिदार ए’ नाम दिएका छन्। करिब ४५ वर्ष उमेरका यी व्यक्तिको बायाँ काँधको हड्डीमा डेढ सेन्टिमिटर व्यासको गोलो प्वाल भेटिएको हो। सूक्ष्मदर्शक र माइक्रो-सिटी स्क्यानबाट गरिएको अध्ययनले प्वालमा चोट निको भएको संकेत नभेटेपछि वैज्ञानिकहरू निष्कर्षमा पुगेका छन् — शरीर ताजा रहेकै बेला ठूलो बलले कुनै वस्तु छिरेको थियो।प्वालको गोलाकार आकारले ढुंगाको टुप्पोभन्दा काठको धारिलो टुप्पो भएको भालाको सम्भावना बढाएको छ। भाला छातीको अगाडिबाट पसेर बायाँ छाती हुँदै काँधसम्म पुगेको र त्यो चोट प्राणघातक भएको हुन सक्ने अनुसन्धानकर्ताहरूको अनुमान छ। तर हतियार वा नरम अंग भेटिएको छैन, त्यसैले यो प्रत्यक्ष पुष्टि भएको हत्या होइन। भाला अर्को व्यक्तिले जानाजान चलाएको हो वा सिकारका क्रममा दुर्घटना भएको हो भन्ने यकिन भएको छैन। क्याम्ब्रिजकी अनुसन्धानकर्ता एम्मा पोमेरोयले सिकार दुर्घटनाको सम्भावना अस्वीकार गरेकी छैनन्, यद्यपि भालाको दिशा र बलले जानाजान प्रहारको सम्भावना पनि देखाउँछ।अझ मानवीय पक्ष अर्को प्रमाणमा छ। ती व्यक्तिको तल्लो चिउँडोको एउटा दाँत ठाडो चिरिएको थियो र त्यसमा जमेको दन्तपत्थरी तथा खिइएको चिह्नले उनी गम्भीर अनुहारको चोटपछि कम्तिमा एक वर्ष बाँचेको देखाउँछ। यस्तो अवस्थामा लामो समय बाँच्न समूहका अरू सदस्यको स्याहार आवश्यक परेको हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको व्याख्या छ।यो खोज यही अक्टोबर १५ मा ‘नेचर’ जर्नलमा प्रकाशित भएको हो। अनुसन्धानकर्ताहरूले एउटै व्यक्तिबाट पूरै प्रजातिको चरित्र निर्धारण गर्न नमिल्ने र यसलाई मानव इतिहासकै पहिलो हत्या भन्न नमिल्ने चेतावनी पनि दिएका छन्।